Beginselprogramma – Landbouw, veeteelt en stikstof

Realistisch, boervriendelijk, natuurverbonden en voedend

Samenvatting

De landbouw is al eeuwenlang de ruggengraat van Nederland, maar boeren raken klem in een stikstofbeleid dat vooral op modellen en juridische regels is gebouwd. Hart voor Vrijheid kiest voor een nuchtere koers: bescherm waardevolle natuur, maar geef boeren ruimte en bescherming tegen onwerkbare stikstofregels. De toekomst ligt in kringloop- en regeneratieve landbouw die de bodem versterkt, biodiversiteit vergroot en consumenten weer dichter bij hun voedsel brengt. Consumenten houden vrije keuze, maar krijgen eerlijke prijzen en transparantie zodat duurzaam voedsel aantrekkelijker wordt. Megastallen en gifgebruik maken plaats voor diervriendelijke veehouderij, gezonde bodems en biologische alternatieven. Overlast door dieren en de terugkeer van wolven vragen om humane en praktische oplossingen, waarbij boeren eerlijk worden gecompenseerd en ondersteund. Zo komt er een landbouw die rechtvaardig, ecologisch en toekomstgericht is – in balans met mens, dier en natuur.

  1. Realistisch natuur- en stikstofbeleid: Hart voor Vrijheid wil af van schijnnauwkeurige modellen en juridisch micromanagement. Stikstofregels moeten gebaseerd zijn op echte metingen en geharmoniseerd met buurlanden. Natura2000-gebieden worden herzien: grote en waardevolle natuur wordt beschermd, maar versnipperde en kunstmatige aanwijzingen worden afgeschaft. Boeren worden beschermd tegen onwerkbare stikstofregels en krijgen weer ruimte om hun werk te doen.
  2. Regeneratieve landbouw en eerlijke voedselketens: Wij zetten in op kringlooplandbouw, regeneratieve en biologische initiatieven, minder bestrijdingsmiddelen en bescherming van dierenwelzijn. Boeren krijgen steun bij duurzame omschakeling. Consumenten houden vrije keuze, maar krijgen via transparantie en eerlijke prijzen zicht op de werkelijke kosten van voedsel. Voedselresten en reststromen worden circulair benut.
  3. Gezondheid, ecologie en samenleven met dieren: Vervuiling (fijnstof, ammoniak, PFAS) wordt aangepakt bij de grootste veroorzakers zoals industrie, verkeer en luchtvaart. Overlast van dieren wordt op humane en ecologische manier beheerst, met onderzoek naar nieuwe methoden en inzet van natuurlijke plaagbestrijding. Boeren krijgen bescherming en ruimhartige compensatie bij schade door wilde dieren. Onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek zorgt voor feiten boven mythen.

Stikstof: van juridische crisis naar boerenwijsheid

De landbouw is al eeuwenlang de ruggengraat van Nederland. Boeren hebben ons landschap gevormd, onze voedselzekerheid gegarandeerd en een levendig platteland in stand gehouden. Toch worden zij de laatste jaren steeds meer weggezet als probleem. Onder het mom van een stikstofcrisis worden boerenbedrijven gesloten, bouwprojecten stilgelegd en hele sectoren in onzekerheid gedompeld. Het Programma Aanpak Stikstof (PAS), dat in 2019 door de Raad van State werd vernietigd, maakte deze crisis daarna nog nijpender. Het PAS stond toe dat er stikstofruimte werd verbruikt op basis van toekomstige reducties die nog helemaal niet waren gerealiseerd. Toen de rechter dit afwees, werden duizenden vergunningen ongeldig verklaard en raakten boeren en bouwers van de ene dag op de andere in een juridisch moeras. Het resultaat is een beleid dat gebaseerd is op modellen en juridische constructies, niet op de werkelijkheid van bodem, plant, dier en mens15.

Wat is stikstof eigenlijk? Het grootste deel van onze atmosfeer – 78 procent – bestaat uit stikstofgas (N₂), een volstrekt onschadelijk en inert bestanddeel van de lucht. Pas wanneer stikstof wordt omgezet in verbindingen zoals ammoniak (NH₃) of stikstofoxiden (NOₓ), kan het een rol spelen in het ecosysteem. Maar dat is juist de kern: stikstofverbindingen zijn onmisbaar voor plantengroei en daarmee voor ons voedsel. Zonder stikstof geen landbouw, geen bossen en geen natuur.

De stikstofkringloop is een eeuwenoud systeem waarin bacteriën stikstof vastleggen en omzetten in vormen die planten kunnen gebruiken1. Planten nemen dit op, dieren eten de planten, en via mest en organisch materiaal komt de stikstof weer terug in de bodem. Het is een gesloten kringloop die in balans moet worden gehouden. In de moderne landbouw is dat evenwicht verstoord geraakt: door kunstmest, grootschalige monoculturen en intensieve veehouderij raakten bodems uitgeput en verloor het land organische stof2. De oplossing ligt niet in juridisch micromanagement, maar in herstel van de natuurlijke kringloop. Dierlijke mest, compost en groenbemesters moeten weer de basis vormen van onze voedselproductie3.

Toch wordt in Nederland gedaan alsof stikstofuitstoot een nationale ecologische ramp is. Natuurlijk zijn er kwetsbare habitats – heidevelden, hoogvenen – waar een teveel aan stikstof tot verschuivingen in soortenbalans kan leiden4. Maar wetenschappelijke studies tonen aan dat deze effecten vrijwel uitsluitend optreden in de directe omgeving van een bron: binnen enkele honderden meters tot enkele kilometers5. Verder weg is het effect per hectare verwaarloosbaar klein. Desondanks rekent Nederland cumulatief alle modelwaarden bij elkaar op, en hanteert het normen die vele malen strenger zijn dan in buurlanden. In Duitsland en het Verenigd Koninkrijk gelden praktische ondergrenzen en afstandscriteria6,terwijl in Nederland een berekende toename van 0,005 mol per hectare per jaar al tot een bouwstop kan leiden7. Zo is een administratief probleem tot nationale crisis uitgeroepen.

Het probleem wordt nog vergroot door de manier waarop Natura2000 is ingericht. Waar Frankrijk en Duitsland enkele grote, robuuste natuurgebieden beschermen, heeft Nederland honderden kleine versnipperde gebieden aangewezen, vaak niet meer dan fragmenten van cultuurlandschap die alleen door kunstmatig beheer kunnen overleven8. Dat is geen eerlijk natuurbeleid, maar een juridisch systeem dat boeren en burgers vastzet in regels die weinig meer met ecologische realiteit te maken hebben.

De toekomst van de landbouw ligt dan ook niet in gedwongen krimp, maar in vernieuwing en herstel. Kleinschalige, regeneratieve landbouw versterkt de bodem, verhoogt biodiversiteit en brengt de consument dichter bij zijn voedsel. Voedselbossen, Herenboeren, permacultuur, stadslandbouw en schooltuinen maken de samenleving weer deelgenoot van de voedselproductie. Bodemgezondheid staat daarbij centraal: door organische stof, mulchen en groenbemesters ontstaat een levende bodem die zichzelf voedt en waarin schimmels en micro-organismen samenwerken met planten. Kunstmest en pesticiden maken planten juist kwetsbaar, terwijl een gezonde bodem ziekten en plagen van nature afremt9.

Voedselvoorziening en biologische landbouw

De vraag of Nederland volledig biologisch kan boeren raakt aan de kern van deze discussie. Biologische landbouw heeft gemiddeld lagere opbrengsten per hectare dan intensieve landbouw, vooral bij akkerbouwgewassen10. Toch compenseert zij dit door gezondere bodems, meer biodiversiteit en minder afhankelijkheid van kunstmest en gif. Wereldwijd zou een volledige omschakeling naar biologisch mogelijk zijn, maar alleen bij grote systeemveranderingen: minder voedselverspilling, een betere benutting van kringlopen en – in veel studies – ook een verandering van consumptiepatronen11.

Hart voor Vrijheid wil daar duidelijk in zijn: wij zijn geen voorstander van gedwongen gedragsverandering, vleestaksen of opgelegde rantsoenen. Vrije keuze van de consument staat voorop. Wel moet die keuze eerlijk en transparant zijn: consumenten moeten weten wat de verborgen kosten zijn van goedkoop voedsel, zodat gezond en duurzaam voedsel vanzelf aantrekkelijker wordt. Dit kan versterkt worden door breed opgezette voorlichtingscampagnes, vooral op scholen en in de directe leefomgeving van supermarkten. In Cambodja bezocht een van onze bestuurders projecten waar scholieren zelf voedselbossen op hun schoolpleinen aanlegden en gezamenlijk beheer voerden. Zulke voorbeelden laten zien hoe onderwijs kan bijdragen aan een cultuur van leefbaarheid, natuurbehoud, gezondheid en voedselvoorziening. Hart voor Vrijheid wil deze programma’s ondersteunen en uitbreiden, zodat kinderen en jongeren leren dat voedsel niet uit de lucht komt vallen, maar uit een zorgvuldige omgang met aarde en natuur.

Voor Nederland is een pragmatische weg het meest verstandig. Ons land is extreem geïntensiveerd en sterk gericht op export. Een abrupte omschakeling naar 100% biologisch zou de voedselvoorziening en economie onder druk zetten. Wat wél noodzakelijk is, is een verbod op schadelijke bestrijdingsmiddelen zoals glyfosaat en neonicotinoïden, zodat boeren en consumenten beschermd worden tegen bewezen risico’s voor gezondheid, bodemleven en biodiversiteit16, 17. Wat daarnaast wel haalbaar is, is een gedeeltelijke biologische en regeneratieve transitie: 30–40% van het areaal kan biologisch of regeneratief beheerd worden, terwijl de rest in stappen verduurzaamt12. Daarmee blijft voedselzekerheid gewaarborgd, krijgen boeren een eerlijk verdienmodel, en kan de consument kiezen voor gezond voedsel dat betaalbaar blijft. Op de lange termijn blijft volledig biologische landbouw een ideologische horizon, maar de weg ernaartoe verloopt gefaseerd en zonder dwang, via innovatie en vrijwillige verandering van consumptiepatronen.

Veeteelt en dierenwelzijn

Ook in de veehouderij is een koerswijziging nodig. Megastallen en opgejaagde productiesnelheden leiden tot dierenleed, gezondheidsproblemen en maatschappelijke vervreemding. De toekomst ligt in slow grow breeds, koeien die gras omzetten in melk, kippen en varkens die buiten scharrelen en hun natuurlijk gedrag kunnen vertonen. Oude rassen, die beter aangepast zijn aan het Nederlandse klimaat, verdienen bescherming. Varkens kunnen weer voedselresten eten – mits goed gereguleerd – en bijen moeten worden beschermd tegen pesticiden, want zij zijn de stille pijlers van onze voedselproductie13.

Voedsel en consument

Eerlijke landbouw vraagt om eerlijke handel. Consumenten hebben recht te weten hoeveel pesticiden zijn gebruikt, of dieren buiten konden lopen, of een product werkelijk biologisch of regeneratief is. Keurmerken en transparantie zijn hierbij onmisbaar. True pricing kan zichtbaar maken wat goedkoop voedsel ons werkelijk kost: verlies van biodiversiteit, bodemdegradatie, dierenleed en gezondheidsproblemen14. Op die manier wordt een eerlijke keuze voor de consument mogelijk en kan de boer een rechtvaardige prijs krijgen.

De stikstofcrisis is daarmee niet alleen een ecologische, maar vooral een politieke crisis. Zij laat zien hoe ver beleid kan afdrijven van gezond verstand. De oplossing ligt niet in spreadsheetfundamentalisme en juridisch micromanagement, maar in de menselijke maat, eerlijke landbouwpraktijken en de boerenwijsheid die al eeuwenlang de basis vormt van ons landschap en onze voedselvoorziening.

Plaagdieren, landbouw en ecologische balans

Een gezonde landbouw leeft in samenhang met de natuur. Dat geldt niet alleen voor bodem en water, maar ook voor de dieren die onze leefomgeving delen. Wolven en ratten, eenden en ganzen: ze maken deel uit van hetzelfde ecosysteem. Overlast ontstaat vaak wanneer de natuurlijke balans wordt verstoord door menselijke keuzes; voedselresten die blijven liggen, landschappen die roofdieren buitensluiten, of monoculturen die plagen juist uitnodigen.

Hart voor Vrijheid kiest voor oplossingen die de kringloop herstellen in plaats van verstoren. Schapen kunnen beschermd worden met herdershonden en stevige afrasteringen, net zoals al eeuwen in de Alpen gebeurt18. Rattenpopulaties laten zich terugdringen door afvalbeheer, nestplaatsen te beperken en door roofvogels te stimuleren, bijvoorbeeld met uilenkasten19. Zo werken mensen en natuur samen om evenwicht te bewaren.

Toch weten we dat niet alle problemen verdwijnen met afrasteringen en uilenkasten alleen. Nieuwe technologieën roepen vragen op, maar verdienen ook aandacht. Wereldwijd wordt geëxperimenteerd met humane vruchtbaarheidsbeheersing bij plaagdieren, waarbij ratten niet langer massaal met gif uitgeroeid worden, maar op een natuurlijke manier minder vruchtbaar worden20. Zulke methodes zijn veelbelovend, maar vragen om zorgvuldigheid: strenge veiligheidsnormen, transparante proeven, en de zekerheid dat ze geen onbedoelde gevolgen hebben voor andere dieren of mensen21. Wij pleiten daarom voor kleinschalig onderzoek en open evaluatie, waarin bewoners en boeren vanaf het begin betrokken zijn22. Alleen zo kan het vertrouwen groeien dat deze aanpak een werkelijk alternatief biedt voor de gifkist en het geweer.

Wolven keren terug in Nederland, niet omdat zij door mensen zijn uitgezet om boeren te verdrijven, maar omdat de natuurlijke expansie van populaties uit Duitsland en Centraal-Europa langzaamaan terrein wint23. Genetisch onderzoek laat zien dat deze dieren zuivere wolven zijn en geen hybride schepsels, ook al bestaan daarover geruchten24. Toch betekent hun terugkeer voor boeren onzekerheid, soms zelfs verlies van vee. Hart voor Vrijheid erkent deze klachten als reëel.

Wij pleiten voor een beleid waarin boeren niet worden afgeserveerd als vijand van de natuur, maar juist worden ondersteund: subsidies voor stevige afrasteringen, waakhonden en stalbeveiliging, plus een snelle en eerlijke schadevergoeding voor alles wat verloren gaat25. Boeren moeten in staat zijn om hun bedrijf te beschermen zonder dat zij financieel gestraft worden. Tegelijkertijd moet onderzoek doorgaan, open en onafhankelijk: naar de herkomst en genetica van wolven, naar hun gedrag en naar de meest effectieve beschermingsmaatregelen in Nederlandse omstandigheden. Alleen zo voorkomen we dat mythes de boventoon voeren en bouwen we aan een samenleving waarin mens en natuur elkaar aanvullen in plaats van bevechten.

Beleidsvoorstellen

  1. Uit de PAS: Stikstofbeleid dient uitsluitend gebaseerd te zijn op meetbare effecten in de directe omgeving van kwetsbare natuurgebieden. Cumulatieve modelberekeningen met een schijnnauwkeurigheid mogen niet langer de grondslag vormen voor beleid of vergunningverlening.
  2. Natura2000-gebieden: De aanwijzing van honderden kleine Natura2000-gebieden in Nederland dient te worden herzien. Grote, waardevolle natuurgebieden worden behouden en beschermd, maar versnipperde en kunstmatig aangewezen gebieden dienen opnieuw te worden beoordeeld en zo nodig opgeheven. Daarmee komt een einde aan juridisch micromanagement dat boeren en bouw onnodig belemmert.
  3. Stikstofnormen dienen te worden geharmoniseerd met buurlanden: Nederland mag zichzelf niet langer in een onhaalbaar keurslijf dwingen; er dienen realistische ondergrenzen en afstandscriteria te gelden zoals elders in Europa.
  4. Kringlooplandbouw wordt actief gestimuleerd: De landbouw dient weer in balans te komen met de bodem. Dierlijke mest, compost, bokashi (gefermenteerd organisch materiaal als bodemverbeteraar) en groenbemesters vormen de basis; kunstmest dient alleen aanvullend te worden ingezet waar organische bronnen tekortschieten.
  5. Regeneratieve landbouwpraktijken en alternatieve initiatieven: Zoals voedselbossen, Herenboeren, permacultuur, stadslandbouw en schooltuinen dienen structureel te worden ondersteund. Daarmee wordt de verbinding tussen mens, natuur en voedselproductie hersteld.
  6. Verbod bestrijdingsmiddelen: Wij stellen een nationaal verbod in op glyfosaat en neonicotinoïden, en ondersteunen biologische alternatieven en regeneratieve landbouw.
  7. Gedeeltelijk biologische omschakeling: Nederland dient te kiezen voor een gedeeltelijke biologische omschakeling op de middellange termijn (30–40% van het areaal). Boeren die deze stap zetten worden ondersteund. Volledig biologisch blijft de lange termijn-horizon, maar wordt alleen nagestreefd in samenhang met mondiale systeemveranderingen.
  8. Consumptiepatronen dienen een vrije keuze te blijven: Hart voor Vrijheid is principieel tegen vleestaksen of andere vormen van dwang. Wel dienen consumenten via transparantie en eerlijke prijzen (true pricing) in staat te worden gesteld bewust te kiezen voor gezond en eerlijk voedsel.
  9. Voorlichting en onderwijs over voedsel: Hart voor Vrijheid stimuleert breed ingerichte voorlichtingscampagnes die consumenten bewust maken van de werkelijke kosten van voedsel. Met name scholen spelen hierin een sleutelrol: in de buurt van supermarkten en in de klaslokalen leren kinderen waar hun eten vandaan komt en wat duurzaam omgaan met landbouw en natuur betekent.
  10. Dierenwelzijn dient centraal te staan: Dieren horen naar buiten te kunnen, zonder megastallen of opgejaagde productiesnelheden. Slow grow breeds en oude rassen worden gestimuleerd, en bijen dienen structurele bescherming te krijgen tegen pesticiden.
  11. Reststromen dienen circulair te worden benut: Swill voor varkens dient onder veilige voorwaarden weer te worden toegestaan, zodat voedselresten niet langer verloren gaan maar bijdragen aan een gesloten kringloop.
  12. Voedselketens dienen transparant te worden gemaakt: Producten krijgen keurmerken voor pesticidegebruik, antibioticavrij, grasgevoerd en regeneratief. Zo wordt de consument in staat gesteld een bewuste en eerlijke keuze te maken.
  13. Eerlijke prijzen (True prizing): De werkelijke kosten van voedsel dienen zichtbaar te worden gemaakt via eerlijke prijzen. Zo wordt duidelijk welke schade goedkoop voedsel veroorzaakt aan bodem, natuur en dierenwelzijn, waardoor gezond en duurzaam voedsel vanzelf concurrerender wordt.
  14. Fijnstof en ammoniumaerosolen: Zij dienen primair als gezondheidsvraagstuk te worden benaderd, niet als biodiversiteitsprobleem. Maatregelen richten zich op de grootste vervuilers: zware industrie, luchtvaart en verkeer, in plaats van op boerenbedrijven.
  15. Ecologische plaagbeheersing: Overlast van dieren wordt allereerst bestreden via natuurlijke middelen. Afvalbeheer, het stimuleren van roofvogels en het herstellen van landschappen verminderen ratten en ander ongedierte zonder gif. Afschot blijft uitsluitend een uiterste noodmaatregel.
  16. Humane vruchtbaarheidscontrole: Nieuwe methoden om plaagdieren tijdelijk onvruchtbaar te maken zijn veelbelovend. Hart voor Vrijheid pleit voor kleinschalig onderzoek onder strenge veiligheidseisen en met volledige transparantie, zodat deze humane aanpak in de toekomst een reëel alternatief kan vormen voor gif en dodelijke vallen.
  17. Ruimhartige compensatie voor boeren: Schade door wolven en andere wilde dieren moet eerlijk en snel worden vergoed. Niet alleen de waarde van vee, maar ook bijkomende kosten tellen mee. Boeren horen niet op te draaien voor lasten die de samenleving als geheel draagt.
  18. Preventieve bescherming van veestapels: Subsidies maken het mogelijk dat boeren hun dieren effectief kunnen beschermen met afrasteringen, waakhonden en stalbeveiliging. Deze maatregelen zijn praktischer en toekomstbestendiger dan het telkens vergoeden van schade achteraf.
  19. Wetenschappelijk en genetisch onderzoek: Doorlopende monitoring van wolven en andere wilde dieren is noodzakelijk. Onafhankelijke wetenschap moet duidelijk maken welke dieren terugkeren, hoe populaties zich ontwikkelen en hoe zij samenleven met landbouw en natuur. Alleen feiten kunnen mythen vervangen.

Bronnen:

  1. Gruber, N., & Galloway, J.N. (2008). An Earth-system perspective of the global nitrogen cycle. Nature, 451, 293–296. https://doi.org/10.1038/nature06592
  2. Smil, V. (2013). Should We Eat Meat? Evolution and Consequences of Modern Carnivory. Wiley-Blackwell.
  3. Erisman, J.W., Sutton, M.A., Galloway, J., Klimont, Z., & Winiwarter, W. (2008). How a century of ammonia synthesis changed the world. Nature Geoscience, 1, 636–639. https://doi.org/10.1038/ngeo325
  4. Stevens, C.J., et al. (2004). Impact of nitrogen deposition on the species richness of grasslands. Science, 303(5665), 1876–1879. https://doi.org/10.1126/science.1094678
  5. Asman, W.A.H., Sutton, M.A., & Schjørring, J.K. (1998). Ammonia: emission, atmospheric transport and deposition. New Phytologist, 139(1), 27–48. https://doi.org/10.1046/j.1469-8137.1998.00180.x
  6. Umweltbundesamt (2018). TA Luft: Technische Anleitung zur Reinhaltung der Luft. Duitse Federale Milieuagentschap.
  7. Raad van State (2019). PAS-uitspraken stikstof. ECLI:NL:RVS:2019:1603.
  8. Hennekens, S.M., & Van Dobben, H.F. (2019). Natura 2000 in Nederland: knelpunten en kansen. Landschap, 36(2), 87–95.
  9. Altieri, M.A. (2018). Agroecology: The Science of Sustainable Agriculture. CRC Press.
  10. Ponisio, L.C., et al. (2015). Diversification practices reduce organic to conventional yield gap. PNAS, 112(26), 7611–7616. https://doi.org/10.1073/pnas.1417322112
  11. Muller, A., et al. (2017). Strategies for feeding the world more sustainably with organic agriculture. Nature Communications, 8, 1290. https://doi.org/10.1038/s41467-017-01410-w
  12. FAO (2018). The Future of Food and Agriculture – Alternative Pathways to 2050. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
  13. Van der Sluijs, J.P., et al. (2013). Neonicotinoids, bee disorders and the sustainability of pollinator services. Current Opinion in Environmental Sustainability, 5(3-4), 293–305. https://doi.org/10.1016/j.cosust.2013.05.007
  14. True Price Foundation (2020). True Pricing in Food Systems: Making the Hidden Costs Visible. Amsterdam.
  15. Raad van State. (2019). Uitspraak over het Programma Aanpak Stikstof (PAS), ECLI:NL:RVS:2019:1603. https://www.raadvanstate.nl/actueel/nieuws/@116084/uitspraak-stikstof-20190529/
  16. International Agency for Research on Cancer (IARC). (2015). Glyphosate. IARC Monographs Volume 112. Lyon: WHO-IARC. https://www.iarc.who.int/featured-news/media-centre-iarc-news-glyphosate/
  17. European Food Safety Authority (EFSA). (2018). Neonicotinoids: risks to bees confirmed. EFSA Journal. https://www.efsa.europa.eu/en/press/news/180228
  18. LIFE WolfAlps EU. (2025). Priročnik dobrih praks za varstvo drobnice pred volkovi. https://www.lifewolfalps.eu/wp-content/uploads/2025/02/LIFE-WOLFALPS-EU_Prirocnik-dobrih-praks_2025_web.pdf
  19. CEPA-Europe. (2018). Urban rat control in Europe: Executive summary. https://cepa-europe.org/sites/default/files/inline-files/CEPA-E-consultation-ExecutiveSummary_0.pdf
  20. SenesTech. (2023). ContraPest. https://en.wikipedia.org/wiki/ContraPest
  21. Massei, G., et al. (2023). Developing fertility control for rodents: a framework for researchers and practitioners. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/371338229_Developing_fertility_control_for_rodents_a_framework_for_researchers_and_practitioners
  22. Empowerment Coöperatie Amsterdam. (2020). Rattenplan Holendrecht. https://www.empowermentcoop.nl/ons-aanbod/rattenplan/
  23. Linnell, J., et al. (2022). The return of wolves to the Netherlands: A fact-finding study. Wageningen Environmental Research. https://pureportal.inbo.be/files/97422821/the_return_of_wolves_to_the_netherlands_a_factfin_wageningen_university_and_research_634754.pdf
  24. Linnell, J., et al. (2022). The return of wolves to the Netherlands: A fact-finding study. Wageningen Environmental Research. https://pureportal.inbo.be/files/97422821/the_return_of_wolves_to_the_netherlands_a_factfin_wageningen_university_and_research_634754.pdf
  25. European Commission. (2025). Q&A on the amendment of the wolf protection status in the Habitats Directive. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/lt/qanda_25_712