Corona

Beginselprogramma – Terugblik op Corona

lessen voor behoud van vrijheid en gezondheid

Dit hoofdstuk biedt een reflectie op de coronaperiode met als doel te voorkomen dat we vergelijkbare ingrepen ooit herhalen. Het spoor biedt lessen op het gebied van wetenschap, democratie, mensenrechten en menselijke maat.

Sociaal beleid dat vrijheid respecteert
De crisisperiode liet zien hoe ingrijpend maatregelen konden zijn: het stilleggen van het onderwijs, het verbod op culturele activiteiten en het uitsluiten van burgers via toegangspassen. Deze interventies droogden de sociale verbinding op en stonden daarmee haaks op menselijke waardigheid, een maatschappelijke ontwrichting dat de democratische rechtsorde ernstig testte. Uit de coronacrisis blijkt hoe snel vrijheidsbeperkende maatregelen kunnen ontsporen. Hart voor Vrijheid pleit daarom voor een permanente toetsingsprocedure waarin elke toekomstige maatregel vooraf wordt beoordeeld op proportionaliteit, alternatieven en maatschappelijke impact, door een onafhankelijk multidisciplinair panel waarin ook minderheidsstandpunten gewaarborgd zijn.

Effectieve preventie via luchtkwaliteit, niet afstand
Wetenschappelijke inzichten bevestigen dat SARS CoV 2, net als andere luchtwegvirussen, vooral via aerosolen (kleine zwevende waterdruppels) wordt overgedragen in slecht geventileerde ruimtes1, 2. Beperkingen als 1,5 meter afstand, lockdowns, avondklokken en mondmaskers waren aantoonbaar ineffectief en veroorzaakten aanzienlijke schade op sociaal, economisch en psychologisch vlak. Mondmaskers, lockdowns en afstandsmaatregelen hadden geen aantoonbare invloed op de remming van virusverspreiding, maar leidden wel tot leerachterstanden, sociaal isolement, mentale klachten, fysieke gezondheidsproblemen en economische ontwrichting3,4, 39. De fysieke impact van deze maatregelen was eveneens aanzienlijk. Ouderen werden bijvoorbeeld geconfronteerd met uitgestelde medische zorg en verergering van bestaande chronische aandoeningen5, 6, 7, 8.

De aandacht had dienen te liggen op:

  • Goede ventilatie: verse luchtcirculatie, filter, ionisatie of UV zuivering;
  • Relatieve luchtvochtigheid tussen 40–60 %;
  • Monitoring van luchtkwaliteit.

Deze aanpak is wetenschappelijk onderbouwd, sociaal acceptabel en voorkomt massale ingrepen die in situaties van luchtwegvirusuitbraken het publieke leven verarmen. Zeker in zorginstellingen, scholen en publieke gebouwen moet luchtkwaliteit de eerste verdedigingslinie vormen. Met goede ventilatie en filtering kan de overdracht van virussen al voor zo’n 95% worden ingedamd1. Hierdoor wordt niet alleen verspreiding van virussen sterk beperkt, maar ook de algemene gezondheid bevorderd.

Veerkracht door natuurlijke immuniteit
Dat SARS CoV 2 veel mensen niet meer ziek maakt dan een stevige griep wordt bevestigd door de meest actuele IFR schatting: gemiddeld circa 0,15 % wereldwijd, met nog lagere percentages voor jongere leeftijden9. Systematische reviews bevestigen dat infecties voor het merendeel mild verlopen, met zeer lage sterfte bij jongvolwassenen10, 11. Vitaliteit bevorderen betekent vertrouwen op natuurlijke immuniteit, via voeding, supplementen zoals vitamine D, K2 en zink12, 13, en voldoende mentale en sociale ondersteuning.

Vrije keuze en medische autonomie
Transparantie is essentieel: mensen dienen vrij te zijn in hun medische keuzes en toegang te hebben tot eerlijke informatie over behandelingen, vaccins en preventiemethoden. Artsen dienen ruimte te houden voor geïnformeerde behandeling, zoals combinaties met hydroxychloroquine, ivermectine en zink bij vroege infectie, op basis van informed consent14, 15. Digitale toegangssystemen zoals QR codes of het eID van de EU zijn onverenigbaar met medische autonomie en de integriteit van het individu.

Medisch-biologische perspectieven op vaccinveiligheid
Een klassiek vaccin bevat meestal een geïnactiveerd virus of een eiwitdeel daarvan, waarmee het lichaam direct leert herkennen wat het moet bestrijden. Een mRNA-vaccin werkt anders: het bevat genetische instructies (mRNA) verpakt in vetbolletjes. Die instructies zetten lichaamseigen cellen ertoe aan om tijdelijk zelf een viraal eiwit te maken; in dit geval het spike-eiwit van het coronavirus. Dat spike-eiwit zit op het oppervlak van het virus en is de sleutel waarmee het menselijke cellen binnendringt. Het afweersysteem reageert vervolgens op dat eiwit, in de hoop zo beschermd te zijn bij een echte besmetting. Maar als dat eiwit op de verkeerde plekken in het lichaam geproduceerd wordt, kunnen ook daar afweerreacties en schade ontstaan.

Het ontwikkelen van een veilig en betrouwbaar vaccin is normaal gesproken een langdurig en zorgvuldig proces dat vaak tien tot vijftien jaar duurt. Daarbij worden meerdere fasen doorlopen, waaronder uitgebreide dierproeven, grootschalige klinische onderzoeken en jarenlange monitoring om zeldzame of vertraagde bijwerkingen op te sporen. De mRNA-vaccins tegen COVID-19 werden daarentegen binnen enkele maanden toegelaten via versnelde procedures, zonder dat lange termijngegevens beschikbaar waren. Zulke toelating van een experimentele gen-therapeutische technologie zónder degelijke veiligheidsmarges is medisch en ethisch onaanvaardbaar en had nooit mogen plaatsvinden. Bovendien is het vanwege de snelle mutaties van het SARS-CoV-2-virus wetenschappelijk nauwelijks haalbaar om een langdurig effectief vaccin te ontwikkelen; het virus verandert sneller dan vaccins kunnen worden aangepast.

Nieuw onderzoek naar batchverschillen toont bovendien aan dat de veiligheid en werking van het Pfizer-BioNTech-vaccin niet overal gelijk was. Deens-Zweedse data wijzen op drie klassen: (A) vroege series met opvallend veel ernstige bijwerkingen, (B) tussenseries met gematigde signalen en (C) latere batches met nauwelijks meldingen van ernstige bijwerkingen17. Dit suggereert productiefouten, of zelfs series met nauwelijks actieve stof. Dat verklaart waarom sommige mensen nauwelijks iets voelden, terwijl anderen wel degelijk klachten ontwikkelden.

Voor leken gezegd: niet elke flacon bevatte hetzelfde. Sommige reeksen veroorzaakten veel bijwerkingen, andere nauwelijks. Dat roept stevige vragen op over kwaliteitscontrole en toezicht voordat miljoenen doses zijn toegelaten.

Daarnaast zien we sinds de vaccinatieuitrol in meerdere landen een hardnekkige oversterfte. Die kun je niet simpelweg wegzetten als “corona en klaar”. Het eindverslag van Meester & Jacobs16 signaleert aanwijzingen voor een waarschijnlijk verband met vaccinatie, en roept op tot onafhankelijk onderzoek, zonder financiële belangen, gebaseerd op ruwe gezondheidsdata in plaats van samenvattingen.

De openbare literatuurlijst van Save us Now18 bevat inmiddels meer dan duizend peerreviewde publicaties en casusrapporten over mogelijke bijwerkingen. Die lopen sterk uiteen, wat past bij het mechanisme waarbij de vetbolletjes (lipid nanoparticles of LNP’s) die het mRNA vervoeren niet in de armspier blijven, maar via de bloedbaan door het hele lichaam trekken. Op elke plek waar het spike-eiwit wordt aangemaakt, kunnen klachten ontstaan. Dit mechanisme was al vóór de COVID-vaccins bekend. Zo liet een dierstudie van Sedic et al. (2018)19 zien dat de LNP’s zich na injectie vooral ophopen in lever, milt en lymfeklieren, ver buiten de prikplek.

Wat volgt is een overzicht van bijwerkingen, potentiële complicaties en veiligheidsrisico’s die in recente wetenschappelijke literatuur herhaaldelijk zijn gerapporteerd.

  • Beschadiging van bloedvaten en kleine bloedpropjes – Het spike-eiwit kan zich vasthechten aan bepaalde receptoren (ACE2) op de vaatwand. Daardoor raken bloedplaatjes sneller “aan” en kunnen er makkelijker klontjes ontstaan, ook in hele kleine vaten21.
  • Hartspierontsteking (myocarditis) – Bij sommige jonge mannen is het spike-eiwit rechtstreeks in hartcellen teruggevonden. Dat kan het hart irriteren en een ontsteking veroorzaken20.
  • Verstoorde afweerreactie – Herhaalde mRNA-boosters kunnen belangrijke afweerwegen (type-I-interferon) tijdelijk onderdrukken. Slapende virussen in je lichaam kunnen dan weer actief worden22.
  • Verstoorde eerste afweerreactie – Laboratoriumwerk liet zien dat het mRNA-vaccin de aangeboren afweer tijdelijk kan herprogrammeren. Daardoor reageer je even minder krachtig op sommige bacteriën of juist extra heftig op andere virussen23.
  • Auto-immuunreacties – Sommige stukjes van het spike-eiwit lijken op menselijke eiwitten. Je afweer kan daardoor per ongeluk eigen weefsels aanvallen en auto-antilichamen maken24.
  • Antibody-dependent enhancement (ADE) – Wanneer antistoffen het virus niet goed uitschakelen, kunnen ze het juist helpen cellen binnen te komen en extra ontsteking veroorzaken25.
  • Kankerprogressie – Bij sommige zeldzame vormen van lymfeklierkanker hebben artsen in losse patiëntbeschrijvingen gezien dat de ziekte vlak na een mRNA-prik plots terugkwam of sneller erger werd26, 27.
  • Zenuwklachten en tijdelijke verlammingen – In een grote Canadese studie vonden onderzoekers iets vaker gevallen van aangezichtsverlamming (Bell-palsy) en het plots verzwakken van armen / benen door zenuwontsteking (Guillain-Barré-syndroom) kort na vaccinatie28.
  • “Lek” in de bloed-hersenbarrière – Proeven bij muizen lieten zien dat het spike-eiwit de beschermende barrière rond de hersenen kan passeren. Eenmaal in het hersenweefsel kan dit leiden tot een ontstekingsreactie, met activatie van microglia en verlies van synapsen. Zulke processen kunnen niet alleen klachten veroorzaken zoals hevige hoofdpijn, duizeligheid of “brain-fog”, maar ook blijvende schade doordat de immuunrespons eigen hersencellen aantast29, 40, 41.
  • Hersenontsteking (encefalitis) – Pathologen rapporteerden gevallen waarbij vlak na de prik een ontsteking in de hersenen en soms tegelijk in het hart (myocarditis) werd gevonden30, 41.
  • DNA-verontreiniging en genoomintegratie – In theorie zou achtergebleven DNA uit het productieproces, mee verpakt in de vetbolletjes van het vaccin, menselijke cellen kunnen binnendringen en zich in uitzonderlijke gevallen zelfs inbouwen in het DNA31.

Onafhankelijk onderzoek naar oversterfte
Uit CBS-data blijkt een verhoogde sterfte onder 80-plussers in de eerste week na vaccinatie32. Meerdere studies wijzen op mogelijke immuun- en cardiovasculaire bijwerkingen van met name mRNA-vaccins20, 22, 24. De vraag moet überhaupt gesteld worden of vaccinatie bij luchtwegvirussen als SARS CoV 2, maar ook influenza überhaupt noodzakelijk is. Jongeren bouwen doorgaans natuurlijke immuniteit op zonder ernstig ziekteverloop, terwijl vaccins bij ouderen juist minder goed werken vanwege immunosenescentie (veroudering van het immuunsysteem). Een preventieve strategie gericht op ventilatie en bescherming van kwetsbare groepen biedt een mensvriendelijk en effectief alternatief. Onafhankelijk onderzoek, met open toegang tot ruwe data, blijft essentieel.

Daarnaast kampt Nederland volgens het rapport van Meester & Jacobs16 sinds 2022 ook met een zogeheten ondergeboorte: het aantal levendgeborenen viel in 2023 terug tot ruim 164 000, terwijl de sterfte hoog bleef, zodat de natuurlijke bevolkingsgroei negatief is33. Zij wijzen dit demografische patroon aan als één van de anomalieën die samenvallen met de periode van massale vaccinatie en roepen op tot onafhankelijk vervolgonderzoek. Als mogelijke biologische verklaring wordt in enkele publicaties gesuggereerd dat antilichamen tegen het SARS-CoV-2-spike-eiwit kruis¬reactief zouden kunnen zijn met syncytin-1, een placenta-eiwit dat de innesteling tussen moeder en kind bevordert, waardoor de doorbloeding van de placenta zou kunnen lijden en miskramen of groeivertraging kunnen ontstaan. Laboratoriumstudies die specifiek zochten naar zulke anti-syncytin-1-antistoffen vonden echter tot dusver geen overtuigend bewijs, zodat het mechanisme vooralsnog speculatief blijft en nader onderzoek vereist34, 35, 36.

Herstel van vertrouwen in beleid
Wetenschappelijke diversiteit is cruciaal. De ervaring met corona toonde dat kritische stemmen vaak buiten spel werden gezet. In uitzonderlijke situaties waarin daadwerkelijk sprake is van een ernstige volksgezondheidsdreiging, zoals bij een virus met een hoge mortaliteit (bijvoorbeeld Ebola) – en dus duidelijk niet vergelijkbaar met het verloop van SARS CoV 2, pleit Hart voor Vrijheid voor een breed samengesteld OMT. Dit dient te bestaan uit virologen, immunologen, psychologen, filosofen en ethici, die in echte dialoog staan met de samenleving. Tegelijkertijd moet worden benadrukt dat dergelijke pandemieën uiterst zeldzaam zijn en dat maatschappelijke alertheid niet mag ontaarden in massale paniek of het klakkeloos volgen van eenzijdig beleid.

De WHO, One Health en de ondermijning van nationale soevereiniteit
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is formeel een adviesorgaan, maar ontwikkelt zich in de praktijk steeds meer tot een mondiale machtsstructuur met verregaande invloed op nationaal beleid. Onder het vlaggetje One Health, een ideologie die mens, dier en klimaat onder één wereldwijd gezondheidsbeleid schaart, worden beslissingen voorbereid die bij uitbraakscenario’s nationale wetgeving kunnen overrulen37. Dit gebeurt buiten democratische controle, terwijl de WHO grotendeels gefinancierd wordt door private partijen zoals de Bill & Melinda Gates Foundation, die daarmee disproportionele invloed hebben op wereldwijde gezondheidsrichtlijnen38. Van transparante besluitvorming of politieke verantwoording is geen sprake. Toch wordt van landen verwacht dat zij in crisistijd hun soevereiniteit deels opgeven en vertrouwen op een organisatie waarin ook financiële belangen en belangenverstrengeling zeer aannemelijk kunnen zijn. Dat is onacceptabel in een vrije en zelfbeschikkende democratische rechtsstaat.

De manier waarop in Nederland tijdens de coronacrisis werd omgegaan met burgerprotest laat zien hoe gevaarlijk het is wanneer democratische controle en grondrechten ondergeschikt worden gemaakt aan een ‘gezondheidsnoodzaak’. Vreedzame demonstranten die opkwamen voor grondrechten en zelfbeschikking werden herhaaldelijk geconfronteerd met grootschalig politiegeweld. De inzet van de Mobiele Eenheid (ME) tegen onschuldige burgers, waaronder ouderen en jongeren, liet diepe littekens na en tastte het vertrouwen in de rechtsstaat ernstig aan. Dit geweld was niet slechts een incident, maar onderdeel van een bredere verschuiving waarin kritiek en tegenspraak met harde hand werden onderdrukt, precies zoals men dat in een vrije democratie niet zou mogen verwachten.

Deze video heeft een leeftijdsbeperking en kan alleen geopend worden in Youtube.
 

Beleidsvoorstellen

Op basis van bovenstaande analyse formuleert Hart voor Vrijheid de volgende beleidsvoorstellen:

  1. Alle op mRNA gebaseerde vaccinaties die door de EMA zijn goedgekeurd, dienen per direct te worden teruggetrokken. De toelating heeft plaatsgevonden zonder lange termijnonderzoek naar veiligheid en werkzaamheid, terwijl zich inmiddels structurele signalen van ernstige bijwerkingen voordoen. Voorzorg moet hier leidend zijn.
  2. Maatregelen die ingrijpen in de samenleving mogen alleen genomen worden na een onafhankelijk en interdisciplinair proportionaliteits- en subsidiariteitsonderzoek.
  3. Vrijheidsbeperkende maatregelen zoals lockdowns, schoolsluitingen, avondklokken, afstandsregels, mondkapjesplichten en toegangspassen (zoals QR-codes) zijn in een vrije samenleving principieel onaanvaardbaar, ongeacht het type of de ernst van een uitbraak. Nood breekt geen recht: als een situatie werkelijk ernstig is, zullen mensen vanzelf handelen uit gezond verstand en solidariteit. Dwang, controle en uitsluiting horen daar niet thuis.
  4. Er moet een werkelijk onafhankelijk en openbaar onderzoek komen naar het coronabeleid, inclusief vaccinaties, lockdowns en grondrechtenbeperkingen. De huidige parlementaire enquête mist geloofwaardigheid zolang niet alle betrokkenen toegang krijgen tot informatie en verantwoording ontlopen. Een waarheidsvindings-traject mag geen taboes kennen: ook juridische aansprakelijkheid, inclusief de mogelijkheid van tribunale afdoening, moet onderzocht en niet op voorhand uitgesloten worden.
  5. De wet publieke gezondheid moet worden herzien, zodat vrijheidsbeperkende maatregelen niet op basis van A-ziektestatus zonder parlementaire controle kunnen worden opgelegd.
  6. Ziekten zoals COVID-19 en apenpokken voldoen niet aan de criteria voor de A-lijst en dienen daar per direct van te worden verwijderd.
  7. Vaccinatie blijft altijd vrijwillig, zonder directe of indirecte dwang. Natuurlijke immuniteit en preventie via leefstijl en ventilatie dienen centraal te staan.
  8. Het gebruik van off-label werkzame geneesmiddelen zoals hydroxychloroquine en ivermectine dient altijd mogelijk te blijven in overleg tussen arts en patiënt.
  9. De coronapas (CTB) en elke andere vorm van medisch toegangsbewijs zijn in strijd met fundamentele rechten en worden altijd verworpen.
  10. Quarantaine mag nooit worden opgelegd aan gezonde mensen. Het isoleren van personen zonder symptomen of zonder aantoonbaar bewijs van infectiegevaar is in strijd met fundamentele rechtsprincipes. Vrijheidsbeperkingen vereisen individuele beoordeling, harde medische onderbouwing en mogen niet gebaseerd zijn op aannames of groepsbeleid.
  11. Er moet onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek komen naar oversterfte en ondergeboorte, met volledige toegang tot ruwe data en zonder farmaceutische invloed.
  12. De verruimde en ambigu gewijzigde definities van ‘epidemie’ en ‘pandemie’ zoals toegepast sinds de Mexicaanse griep (2009) dienen te worden teruggedraaid. Toekomstige classificaties dienen terug te keren naar strikt epidemiologische criteria, beperkt tot incidentie, geografische spreiding en besmettingsdynamiek, zonder additionele politieke, economische of maatschappelijke interpretaties die buitenwetenschappelijke besluitvorming kunnen beïnvloeden.
  13. In pandemische crisissituaties moet een breed samengesteld adviesorgaan optreden, bestaande uit wetenschappers uit diverse disciplines, met transparantie naar het publiek.
  14. Nederland stelt zijn volksgezondheidsbeleid zelfstandig vast en laat zich daarbij niet binden aan internationale organisaties zoals de WHO of aan ideologische kaders als ‘One Health’. Gezondheidsmaatregelen in ons land dienen te worden gebaseerd op transparante, nationale besluitvorming en niet op instructies van ondemocratische organen die mede gefinancierd worden door private belanghebbenden zoals de Bill & Melinda Gates Foundation.

Bronnen:

  1. Teunis, P.F.M., et al. (2010). Influenza aerosol transmission. Influenza Other Respir. Viruses, 4(3), 133–140. https://doi.org/10.1111/j.1750-2659.2010.00135.x
  2. Stadnytskyi, V., et al. (2020). Airborne lifetime of droplets and SARS‑CoV‑2. PNAS, 117(22), 11875–11877. https://doi.org/10.1073/pnas.2006874117
  3. Schippers, M. (2020). For the Greater Good? The Devastating Ripple Effects of the COVID-19 Crisis. Social Science Research Network. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3612622
  4. Pantell, M., et al. (2013). Social Isolation: A Predictor of Mortality Comparable to Traditional Clinical Risk Factors. Am. J. Public Health, 103(11), 2056–2062. https://doi.org/10.2105/AJPH.2013.301261
  5. Jefferson, T., et al. (2011). Physical interventions to reduce respiratory virus spread. Cochrane Database Syst. Rev., (7), CD006207. https://doi.org/10.1002/14651858.CD006207.pub4
  6. MacIntyre, C.R., et al. (2015). Cloth vs. medical masks in healthcare. BMJ Open, 5(4), e006577. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2014-006577
  7. Beder, A., et al. (2008). Mask-induced deoxygenation. Neurocirugía, 19(2), 121–126. https://doi.org/10.1016/S1130-1473(08)70235-5
  8. Zhu, J.H., et al. (2014). Physiological effects of long-term mask use. J. Lung Pulm. Respir. Res., 1(1), 00006. https://doi.org/10.15406/jlprr.2014.01.00006
  9. Ioannidis, J.P.A. (2021). Infection fatality rate of COVID-19 inferred from seroprevalence data. Bull. WHO, 99(1), 19–33F. https://doi.org/10.2471/BLT.20.265892
  10. Day, M. (2020). Covid-19: four fifths of cases are asymptomatic. BMJ, 369, m1375. https://doi.org/10.1136/bmj.m1375
  11. NIID Japan (2020). Field Briefing: Diamond Princess COVID-19 Cases. https://www.niid.go.jp/niid/en/2019-ncov-e/9407-covid-dp-fe-01.html
  12. Calder, P.C. (2020). Optimal nutritional status and viral infections. Nutrients, 12(4), 1181. https://doi.org/10.3390/nu12041181
  13. Dofferhoff, A.S.M., et al. (2020). Reduced Vitamin K Status and COVID-19. Preprints 2020. https://doi.org/10.20944/preprints202004.0457.v1
  14. Scholz, M. (2020). COVID-19 Outpatients: Early Treatment with Zinc, HCQ, and Azithromycin. Preprints. https://doi.org/10.20944/preprints202007.0025.v1
  15. Gautret, P., et al. (2020). Hydroxychloroquine and Azithromycin for COVID-19: Clinical Trial. Int. J. Antimicrob. Agents, 56(1), 105949. https://doi.org/10.1016/j.ijantimicag.2020.105949
  16. Meester, R., & Jacobs, M. (2024). Eindverslag van het onderzoek naar een mogelijke relatie tussen Covid-19 vaccinaties en oversterfte in Nederland 2021-2023. Preprint. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.17073.19044
  17. Manniche, V., et al. (2024). Batch-dependent adverse events in BNT162b2 vaccine. Medicina, 60(8), 1343. https://doi.org/10.3390/medicina60081343
  18. Save Us Now. (z.d.). Covid Vaccine: Scientific Proof of Lethality — Bibliography. https://www.saveusnow.org.uk/covid-vaccine-scientific-proof-lethal/
  19. Sedic, M. (2018). Safety Evaluation of Lipid Nanoparticle-Formulated Modified mRNA in the Sprague-Dawley Rat and Cynomolgus Monkey. Vet Pathol, 55, 341–354.
  20. Oster, M.E., et al. (2022). Myocarditis After mRNA COVID-19 Vaccination. JAMA, 327(4), 331–340. https://doi.org/10.1001/jama.2021.24110
  21. Greinacher, A., et al. (2021). Thrombotic Thrombocytopenia after ChAdOx1 nCov-19 Vaccination. NEJM, 384, 2092–2101. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2104840
  22. Yamamoto, K. (2022). Booster-induced immunosuppression. Virology Journal, 19(1), 100. https://doi.org/10.1186/s12985-022-01831-0
  23. Föhse, F.K., et al. (2021). BNT162b2 mRNA vaccine alters immune response. Cell, 184(13), 3392–3402.e16. https://doi.org/10.1016/j.cell.2021.06.015
  24. Dotan, A., et al. (2021). SARS-CoV-2 and autoimmunity. Autoimmun. Rev., 20(4), 102792. https://doi.org/10.1016/j.autrev.2021.102792
  25. Yahi, N., et al. (2021). Enhancing antibodies and Delta variant. J. Infect., 83(5), 607–635. https://doi.org/10.1016/j.jinf.2021.08.010
  26. Cavanna, L., et al. Non-Hodgkin Lymphoma Developed Shortly after mRNA COVID-19 Vaccination. PubMed.
  27. Li, H.O.Y., et al. Mycosis fungoides-like lymphomatoid reaction associated with BNT162b2 vaccine. SAGE Journals.
  28. Ray, J.G., et al. (2022). Neurological risks after COVID-19 vaccination. Lancet Reg. Health Eur., 21, 100474. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2022.100474
  29. Zhang, L., et al. (2021). Blood–brain barrier and SARS-CoV-2 in mice. Nat. Neurosci., 24, 1309–1311. https://doi.org/10.1038/s41593-021-00931-1
  30. Mörz, M. (2022). Encephalitis and Myocarditis after mRNA Vaccination. Vaccines, 10(10), 1651. https://doi.org/10.3390/vaccines10101651
  31. König, G., & Kirchner, M. (2024). Quantification and Integrity Analysis of Residual DNA in Comirnaty mRNA Vaccine Batches. Methods and Protocols, 7(3), 41. https://doi.org/10.3390/mps7030041
  32. CBS (2024). Covid-vaccinatiestatus en sterfte. https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/statistische-trends/2024/covid-vaccinatiestatus-en-sterfte
  33. CBS (2023). Bevolkingsprognose 2023–2070: minder geboorten, meer migratie – 3. Veronderstellingen. https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/statistische-trends/2023/bevolkingsprognose-2023-2070-minder-geboorten-meer-migratie/3-veronderstellingen
  34. Shimabukuro, T.T., Kim, S.Y., Myers, T.R., Moro, P.L., Oduyebo, T., Panagiotakopoulos, L., et al. (2021). Preliminary Findings of mRNA Covid-19 Vaccine Safety in Pregnant Persons. New England Journal of Medicine, 384(24), 2273–2282. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2104983
  35. Bennett, C., Chambers, L.M., Son, J., & Goje, O. (2021). Newly Diagnosed Immune Thrombocytopenia in a Pregnant Patient after Coronavirus Disease 2019 Vaccination. Journal of Obstetrics and Gynaecology Research, 47(11), 4077–4080. https://doi.org/10.1111/jog.14978
  36. Male, V. (2021). Are COVID-19 Vaccines Safe in Pregnancy? Nature Reviews Immunology, 21, 200–201. https://doi.org/10.1038/s41577-021-00525-y
  37. WHO/WOAH (z.d.). One Health Joint Plan of Action (2022–2026). https://www.woah.org/en/tripartite-and-unep-support-ohhleps-definition-of-one-health/
  38. Wikipedia (2024). World Health Organization — Funding and Donations. https://en.wikipedia.org/wiki/World_Health_Organization#Funding_and_donations
  39. Schippers, M., et al. (2025). Reevaluating the Global Response to COVID-19: An Interdisciplinary Perspective on Lessons Learned and Recommendations. Int. J. Public Health, 70, 1607727. https://doi.org/10.3389/ijph.2025.1607727
  40. Rhea, E.M., et al. (2021). The S1 protein of SARS-CoV-2 crosses the blood–brain barrier in mice. Nat. Neurosci., 24, 368–378. https://doi.org/10.1038/s41593-020-00771-8
  41. Fontes-Dantas, F.L., et al. (2023). Spike protein infusion into mouse brain induces neuroinflammation, microgliosis, and synapse loss via TLR4-dependent pathways. Brain, Behavior, and Immunity, 109, 74–89. https://doi.org/10.1016/j.bbi.2022.12.017